Di tích lịch sử Nhà tù Sơn La: Nơi hun đúc ý chí cách mạng bất khuất

Di tích lịch sử Nhà Tù Sơn La tọa lạc trên đỉnh đồi Khau Cả, thuộc tổ 9, phường Tô Hiệu, thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La. Đây là một chứng tích lịch sử đặc biệt, nơi thực dân Pháp đã giam giữ tổng cộng 1.013 lượt tù nhân chính trị, thuộc 14 đoàn tù trong giai đoạn từ 1930 đến 1945.

Trong bối cảnh khắc nghiệt của chế độ nhà tù đế quốc, nơi đây đã trở thành “trường học cách mạng”, một lò tôi luyện các chiến sĩ cộng sản xuất sắc của Việt Nam, những người đã có đóng góp to lớn vào thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945. Danh sách các đồng chí tiêu biểu từng bị giam cầm tại đây bao gồm: Tô Hiệu, Lê Duẩn, Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Văn Tiến Dũng, Lê Đức Thọ, Nguyễn Văn Trân, Lê Thanh Nghị, Trần Quốc Hoàn và nhiều nhà cách mạng tiền bối khác. Việc tìm hiểu về địa điểm lịch sử này là một hành trình thiết thực, giàu ý nghĩa, khác biệt so với những chuyến du lịch đảo jeju hay các địa danh du lịch thuần túy khác.

Tổng quan về Di tích Quốc gia Đặc biệt Nhà tù Sơn La

Nhà tù Sơn La được khởi công xây dựng từ năm 1908 và trải qua hai lần mở rộng lớn vào thập niên 1930 và 1940. Tổng diện tích của toàn bộ khu di tích sau ba lần mở rộng là 2.184m², chia thành ba hạng mục chính: Nhà tù Sơn La, Nghĩa trang Liệt sĩ Nhà tù Sơn La và Cây Đa bản Hẹo.

1. Khu Nhà tù Sơn La

Khu Nhà tù được phân chia thành khu khởi nguyên xây dựng năm 1908 và khu vực mở rộng từ 1930 – 1945, thể hiện rõ quá trình bành trướng và tăng cường kiểm soát của chế độ thực dân.

Khu vực khởi nguyên xây dựng năm 1908

Khu vực ban đầu có tổng diện tích hơn 1.200m², quay về hướng Nam, với cổng chính khắc dòng chữ “Prison Provincial” (nhà tù tỉnh). Các hạng mục chính bao gồm:

• Hệ thống Tường rào và Chòi canh gác: Tường rào cao 3,5m, dày 0,34m. Chòi canh gác hai tầng nằm ở góc Tây Nam và Đông Bắc, cao tổng cộng 6,2m.
• Phòng giam và các hạng mục bên trong: Mỗi phòng giam rộng gần 50m², có sàn nằm bằng đá, láng xi măng (cao 0,4m, rộng 2m, dài 12m) dọc hai bên tường.
• Phòng canh gác ban đêm: Nằm giữa hai phòng giam tù cấm cố, diện tích 21,12m², cao 6,8m.
• Khu dịch vụ: Gồm buồng giặt giũ, khu vệ sinh, phòng tắm rửa, phòng tạm giam, phòng canh gác, bàn giấy và phòng y tế, tạo thành một dãy ngang dài 28m.
• Khu Xà lim và Nhà bếp: Gồm 4 xà lim cá nhân ở hai đầu và nhà bếp ở giữa, tạo thành một dãy dọc dài 15m.

Khu vực mở rộng từ năm 1930 – 1940

Sau khi mở rộng, tổng diện tích của khu nhà tù lên đến 2.184m², có hình thang vuông, mặt quay về hướng Đông.

a. Cổng chính và Tường rào bao quanh:
Tường rào được xây dựng rất kiên cố bằng đá hộc lẫn gạch vồ, cao 4,5m, dày 0,4 – 0,5m. Phần lớn các bức tường bao quanh nhà tù bị đổ nát do chiến tranh và đã được khai quật, phát lộ và phục chế lại vào những năm 1990 – 1993.

b. Hệ thống Chòi canh gác:

• Chòi canh Đông Bắc và Tây Nam: Đều có 2 tầng, cao khoảng 6,2m – 6,5m, được phục chế từ năm 1989 – 2006.
• Chòi canh Đông Nam: Cao 7m, tầng dưới dùng làm nhà kho, tầng trên là tháp canh.
• Chòi canh Trung tâm: Xây dựng trên vị trí cổng ra vào sân chung và nhà bàn giấy cũ (năm 1908), cao hơn 7m, phục chế năm 2006.

c. Hệ thống Phòng phạt giam trên mặt và dưới lòng đất:
Các công trình cũ hầu hết được cải tạo và mở rộng thành các trại giam mới, bao gồm:

• Trại ba gian.
• Trại lớn mới.
• Dãy xà lim ngầm dưới lòng đất (một trong những nơi tăm tối và dã man nhất).
• Nhà bếp, kho xép.
• Trại hai gian, nhà xưởng (phía Bắc và phía Nam), dãy nhà kho, xà lim cá nhân trên mặt đất.
• Khu trại giam chéo hình tam giác và trại giam mở rộng năm 1940.

d. Khu sân chung nhà tù:
Khu sân hình chữ nhật, diện tích khoảng 225,2m², bên dưới có bể nước ngầm sâu 3,1m, dung tích 168m³.

e. Các công trình phụ cận:
Khu vực này bao gồm Trại lính khố xanh, Tàu ngựa (nơi nuôi ngựa phục vụ giám ngục, cai ngục, diện tích 126m²), và Khu nhà Giám ngục. Đặc biệt, Tòa Công sứ nằm cách khu nhà tù 150m về phía Nam. Tòa nhà này đã bị phá hủy hoàn toàn sau hai lần ném bom của Pháp (1952) và Mỹ (1965). Hiện nay, địa điểm này là trụ sở làm việc của Ủy ban nhân dân tỉnh Sơn La, gợi nhớ về một thành phố sầm uất ngày nay đã thay thế những chứng tích chiến tranh. Nếu bạn đang lên một hành trình 4 ngày 3 đêm về lịch sử Việt Nam, Sơn La là điểm không thể bỏ qua.

2. Nghĩa trang Liệt sĩ Nhà tù Sơn La

Nghĩa trang, còn được gọi là Nghĩa địa Gốc Ổi, cách Nhà tù Sơn La khoảng 400m. Sau nhiều lần tu bổ, nghĩa trang được quy hoạch trên diện tích 42.860m², là nơi yên nghỉ của nhiều chiến sĩ cách mạng.

Nghĩa trang được thiết kế với các phần mộ chí bao quanh đài tưởng niệm, đặc biệt mộ đồng chí Tô Hiệu được đặt tại vị trí trung tâm. Nhà bia ghi danh sách 61 liệt sĩ, cao 3,6m, được chạm khắc hoa văn tinh xảo.

3. Cây Đa bản Hẹo

Cây Đa bản Hẹo nằm ở lưng chừng đồi, là một cây đa mọc tự nhiên, cao khoảng 25m với đường kính chỗ rộng nhất lên tới 10m. Địa điểm này có vai trò cực kỳ quan trọng, là nơi liên lạc bí mật giữa chi bộ nhà tù Sơn La với Trung ương Đảng và các cơ sở cách mạng bên ngoài.

Giá trị và Ý nghĩa lịch sử của Nhà tù Sơn La

Nhà tù Sơn La hiện đang lưu giữ và trưng bày 48 tư liệu, hiện vật tại Bảo tàng tỉnh Sơn La. Khu di tích là một bằng chứng vật chất điển hình về tội ác tàn bạo của chế độ thực dân cũ đối với nhân dân Việt Nam, minh chứng cho sự áp bức và sự chịu đựng phi thường của người dân.

Đồng thời, nơi đây là biểu tượng khẳng định chủ nghĩa yêu nước chân chính và ý chí bất khuất của dân tộc Việt Nam. Đối với thế hệ trẻ, Nhà tù Sơn La trở thành địa chỉ đỏ trong công tác giáo dục truyền thống “uống nước nhớ nguồn” và tinh thần yêu nước, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, học tập và nghiên cứu. Dù chuyến đi của bạn là du lịch 2 ngày 1 đêm hay một hành trình dài khám phá lịch sử, di tích này luôn mang lại giá trị sâu sắc.

Với giá trị đặc biệt tiêu biểu, di tích lịch sử Nhà tù Sơn La (thành phố Sơn La, tỉnh Sơn La) đã được xếp hạng là Di tích Quốc gia Đặc biệt (theo Quyết định số 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014 của Thủ tướng Chính phủ), sánh ngang với tầm quan trọng của những di sản và danh thắng như núi phú sĩ nhật bản hay các kỳ quan thiên nhiên khác trên thế giới.

Hãy dành thời gian ghé thăm Nhà tù Sơn La, để tự mình cảm nhận không khí lịch sử thiêng liêng và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.