Tranh Đông Hồ – Đặc Sắc Văn Hóa Dân Gian Xứ Kinh Bắc

Tranh Đông Hồ không chỉ là một dòng tranh dân gian, mà còn là biểu tượng văn hóa lâu đời và độc đáo của Việt Nam, gắn liền với mỗi dịp Tết Nguyên Đán. Khởi nguồn từ làng Hồ, tên Nôm là làng Mái, nay thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, dòng tranh Đông Hồ đã ăn sâu vào đời sống tinh thần của biết bao thế hệ người Việt. Làng nghề này, nằm sát bờ Nam đê sông Đuống, cách Hà Nội khoảng 33km về phía Đông, là cái nôi lưu giữ phương pháp làm tranh khắc gỗ thủ công cổ xưa nhất của vùng đất Kinh Bắc.

Với giá trị nghệ thuật tinh tế và ý nghĩa nhân văn sâu sắc, những bức tranh Đông Hồ như “Gà”, “Lợn”, hay “Đám cưới Chuột” từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong ngôi nhà của người dân đồng bằng sông Hồng mỗi dịp xuân về, mang theo ước vọng về sự sung túc, may mắn và an lành.

Hướng Dẫn Chi Tiết Đến Làng Tranh Đông Hồ

Nếu bạn là một du khách muốn khám phá trực tiếp cái nôi của nghệ thuật tranh dân gian này, việc di chuyển từ Hà Nội đến Làng Hồ khá thuận tiện.

Du khách có thể xuất phát từ Hà Nội, đi theo Quốc lộ 5 (tuyến đường đi Hải Phòng). Đi chừng 15km, bạn rẽ trái tại khu vực Ga Phú Thụy, tiếp tục đi khoảng 18km nữa sẽ đến Phố Hồ, trung tâm huyện Thuận Thành. Từ đây, rẽ trái và đi thêm 2km là đến Làng Hồ. Bạn cũng có thể đi hết Phố Hồ rồi lên đê, rẽ trái đến điểm canh đê thứ hai sẽ có biển chỉ dẫn vào làng.

Để hành trình khám phá làng tranh được trọn vẹn, bạn có thể tham khảo thêm thông tin về tuyến đường cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, mặc dù Quốc lộ 5 là tuyến đường truyền thống. [cite: vé cao tốc hà nội hải phòng]

Con đê đầu làng Đông Hồ.

Chân Dung Làng Mái và Lịch Sử Dòng Tranh Cổ

Làng Hồ là một ngôi làng nhỏ với hơn 220 hộ dân, nơi người dân sinh sống chủ yếu bằng nghề làm tranh và hàng mã, ít phụ thuộc vào nông nghiệp. Nét độc đáo của làng không chỉ nằm ở sản phẩm nghệ thuật mà còn ở văn hóa ứng xử, được khắc họa sinh động trong ca dao Việt Nam:

“Hỡi cô thắt lưng bao xanh

Có về làng Mái với anh thì về

Làng Mái có lịch có lề

Có ao tắm mát có nghề làm tranh.”

Nét Đẹp Văn Hóa Người Làng Hồ

Người làng Mái từ lâu nổi tiếng với việc giữ gìn các chuẩn mực đạo đức: trọng danh dự, khí tiết, ăn nói lịch lãm, trên dưới thưa gửi rõ ràng, và hiếm khi có người to tiếng chửi mắng nhau. Những chuẩn mực này đã tạo nên một cung cách ứng xử độc đáo, phản ánh qua sự dung dị, hiền hòa của làng quê nép mình bên dòng sông Đuống.

Hoàng hôn yên bình trên sông Đuống.

Giai Đoạn Thăng Trầm Của Nghề Tranh

Tranh Đông Hồ được cho là xuất hiện từ khoảng thế kỷ XVI, được tạo ra hoàn toàn bằng phương pháp thủ công. Đây là sự kết tinh của sự khéo léo, nhẫn nại và nghệ thuật thẩm mỹ tinh tế. Tranh được in lại qua các bản khắc gỗ, đòi hỏi người vẽ mẫu và người khắc ván phải có trình độ kỹ thuật và lòng yêu nghệ thuật cao.

Giai đoạn cực thịnh của làng tranh là từ nửa cuối thế kỷ XIX đến năm 1944, với 17 dòng họ trong làng cùng tham gia làm tranh. Tuy nhiên, sau các cuộc chiến tranh và đặc biệt là khi nền kinh tế thị trường du nhập, cùng với sự thay đổi trong thị hiếu thẩm mỹ trước trào lưu nghệ thuật phương Tây, dòng tranh Đông Hồ đã phải đối mặt với nguy cơ mai một nghiêm trọng.

Bản khắc gỗ và tranh in truyền thống.

Trong một thời gian dài, do không tìm được đầu ra, hầu như cả làng đã chuyển sang làm hàng mã để mưu sinh. Nghề vàng mã phát triển đã giúp kinh tế làng Hồ khấm khá hơn, thay thế những ngôi nhà tranh vách đất cũ kỹ bằng các ngôi nhà cao tầng hiện đại.

Hàng năm, làng Hồ có hội vào rằm tháng Ba âm lịch. Tuy nhiên, thời điểm bận rộn nhất là từ tháng Tám đến tháng Chạp, khi cả làng tất bật vào mùa tranh Tết, khắp nơi rực rỡ sắc màu của giấy điệp.

Làng Hồ tấp nập vào mùa tranh Tết.

Bí Quyết Tạo Nên “Sáng Bừng Trên Giấy Điệp”

Tranh Đông Hồ nổi bật so với các dòng tranh dân gian khác như Hàng Trống hay Kim Hoàng nhờ sự gắn liền với làng quê thôn xóm và đời sống bình dị của người dân nông thôn. Chất liệu và quy trình làm tranh là bí quyết tạo nên vẻ đẹp riêng biệt.

Bức tranh Đông Hồ nổi tiếng "Vinh hoa – phú quý".

Giấy Điệp và Kỹ Thuật Làm Giấy Độc Đáo

Tranh Đông Hồ được in trên giấy Dó, một loại giấy thủ công làm từ vỏ cây Dó mọc trên rừng. Điều đặc biệt là loại giấy này thường được quét một lớp hồ (hoặc nhựa thông) có pha bột từ vỏ sò Điệp giã nhỏ. Chính loại bột Điệp này tạo nên màu trắng ngà óng ánh, lấp lánh và có độ bền cao, giúp tranh được gọi là giấy Điệp, làm nên câu thơ nổi tiếng: “Màu dân tộc sáng bừng trên giấy Điệp.”

Quét hồ Điệp lên giấy Dó – công đoạn tạo giấy điệp.

Sắc Màu Tự Nhiên Tuyệt Đỉnh

Nghệ nhân Đông Hồ đã biết chắt lọc chất liệu từ thiên nhiên để tạo ra những sắc màu truyền thống vừa tươi, vừa bền màu mà không cần pha trộn phức tạp:

• Màu xanh da trời: Chiết xuất từ gỉ đồng.
• Màu chàm: Chiết xuất từ lá cây Chàm ở Lạng Sơn. [cite: lạng sơn có gì chơi]
• Màu đỏ thắm: Từ vỏ cây Vang.
• Màu đỏ son: Từ đá sỏi khai thác trên núi.
• Màu vàng: Từ hoa Hòe hay rơm nếp.
• Màu đen: Từ tro Xoan hay tro lá cây Tre.

Mỗi màu cơ bản này tương ứng với một bản khắc gỗ riêng biệt, do đó tranh Đông Hồ thường giới hạn ở bốn màu.

Các màu sắc tự nhiên đặc trưng của tranh Đông Hồ.

Đề Tài Phong Phú và Triết Lý Sâu Sắc

Tranh Đông Hồ có đến 180 loại, được phân thành 5 loại chính gồm: tranh thờ, tranh lịch sử, tranh chúc tụng, tranh sinh hoạt và truyện tranh. Đề tài được lấy từ chính đời sống, sinh hoạt sản xuất và triết lý phồn thực của người nông dân.

Từ những cảnh đẹp non sông, nhân vật truyền thuyết, tranh cầu chúc, đến các tranh sinh hoạt đời thường như “Vinh hoa phú quý”, “Hái dừa”, “Đánh ghen”, hay “Đám cưới Chuột”, tất cả đều hàm chứa những triết lý nhân văn sâu sắc.

Tranh dân gian “Đám cưới Chuột” của Đông Hồ.

Đặc biệt, tranh Đông Hồ không áp dụng các nguyên tắc về ánh sáng hay luật cận-viễn của tranh đương đại. Các nghệ sĩ sáng tác bằng lối vẽ đơn tuyến bình đồ, tạo nên những nét vẽ ngây ngô, đơn giản nhưng đầy thú vị và mang tính ước lệ cao. Trên mỗi bức tranh, nghệ nhân thường đề một vài chữ Hán hoặc chữ Nôm, làm tăng thêm ý vị.

Tranh Đông Hồ Trong Đời Sống Người Việt

Tranh Đông Hồ đã đi vào thi ca và đời sống của người dân Việt Nam, đặc biệt là trong không khí ngày tết Nguyên Đán truyền thống. [cite: tết trung quốc]

Nhà thơ Hoàng Cầm trong bài thơ “Bên kia sông Đuống” đã làm toát lên hồn dân tộc trong nghệ thuật tranh dân gian Đông Hồ:

“Tranh Đông Hồ Gà, Lợn nét tươi trong,

Màu dân tộc sáng bừng trên giấy Điệp.”

Tranh Đông Hồ trước kia được làm ra chủ yếu để phục vụ cho dịp Tết Nguyên Đán. Người dân nông thôn mua tranh về dán trên tường để trang trí, hết năm lại lột bỏ và thay bằng tranh mới. Đây là một thú chơi tranh tao nhã, nơi người chơi gửi gắm ước mong về một năm mới tốt đẹp, sung túc qua nội dung bức tranh mình chọn.

Ván khắc gỗ tranh “Lợn âm dương”.

Làng Hồ có chợ tranh tấp nập vào tháng Chạp với năm phiên chợ lớn vào các ngày 6, 11, 16, 21, 26. Dòng người khắp nơi đổ về làng Hồ nhộn nhịp như trẩy hội, vừa để mua bán, vừa để thưởng lãm tranh. Nhiều người không quản ngại đường xa đến đây với tâm niệm ngày Tết có một vài bức tranh Đông Hồ treo trong nhà thì gia đình sẽ yên ấm, gặp nhiều may mắn.

Bức tranh "Gà" – một trong những đề tài phổ biến.

Dù ai buôn bán trăm nghề, người con làng Hồ vẫn luôn tâm niệm câu ca dao:

“Dù ai buôn bán trăm nghề,

Nhớ đến tháng Chạp thì về buôn tranh”.

Tranh Đông Hồ đã được nhiều người coi như đặc sản của xứ Kinh Bắc, không chỉ thu hút người dân trong nước mà còn cả du khách và giới mỹ thuật nước ngoài đến tham quan, tìm hiểu và chọn mua.

Tranh sinh hoạt “Hái Dừa”.

Những Người Giữ Lửa và Tương Lai Của Tranh Đông Hồ

Sau năm 1954, nghề tranh Đông Hồ đã được khôi phục. Tuy nhiên, sự phát triển của kinh tế thị trường những năm sau đó đã khiến nghề tranh lao đao và đứng trước nguy cơ biến mất khi cả làng chuyển sang làm hàng mã.

Tranh trò chơi dân gian “Bịt mắt bắt Dê”.

May mắn thay, với lòng yêu nghề và tâm huyết của những nghệ nhân như ông Nguyễn Đăng Chế và Nguyễn Hữu Sam, nghề làm tranh Đông Hồ đã được khôi phục với sắc diện và sinh khí mới.

Trong nỗ lực làm sống lại nghề tranh, gia đình ông Nguyễn Đăng Chế đã xây dựng “Trung tâm giao lưu văn hóa dân gian tranh Đông Hồ” rộng lớn (5.500m²), biến nơi đây thành địa chỉ du lịch không thể thiếu đối với các tour làng nghề. Mỗi năm, trung tâm đón hàng chục nghìn lượt khách trong và ngoài nước. Một trong những trải nghiệm lý thú nhất là du khách được tự tay hướng dẫn để làm ra sản phẩm tranh Đông Hồ của riêng mình.

Bản khắc gỗ và tranh “Đánh ghen” châm biếm.

Nhờ sự nỗ lực của những người giữ lửa, tranh của các gia đình này làm ra đều bán được, giúp họ có thêm động lực tiếp tục gìn giữ và phát triển nghề truyền thống. Điểm đáng mừng là sau một thời gian chạy theo luồng tranh hiện đại, nhiều người đã nhận ra vẻ đẹp tiềm ẩn trong sự mộc mạc, giản dị của tranh dân gian và quay lại với cái thú chơi và treo tranh Đông Hồ, nhất là trong những ngày Tết.

Xe máy hàng mã lắp ráp tại làng Hồ – nghề phụ phát triển.

Sự khôi phục và phát triển của làng tranh Đông Hồ không chỉ là câu chuyện của một làng nghề, mà là hành trình bảo tồn một di sản văn hóa quý giá của dân tộc.

Trung tâm giao lưu văn hóa dân gian tranh Đông Hồ.

Hiện tại, tỉnh Bắc Ninh đang xây dựng hồ sơ ứng cử quốc gia cho nghề tranh Đông Hồ để trình UNESCO công nhận di sản văn hóa thế giới. Đây là niềm hy vọng lớn nhất để dòng tranh này mãi giữ được nét tươi trong và sáng bừng trên giấy Điệp, khẳng định vị thế trong kho tàng nghệ thuật dân gian toàn cầu.

Khách tham quan với những trải nghiệm in tranh Đông Hồ.Những bức tranh Đông Hồ mang sắc diện mới sau khi phục hồi.