Du lịch Làng Gò Cỏ: Ngôi Làng Cổ 2000 Năm Sống Dậy Nhờ Di Sản Văn Hóa Sa Huỳnh

Nằm yên bình bên Đầm An Khê thuộc phường Phổ Thạnh, thị xã Đức Phổ, Quảng Ngãi, Làng Gò Cỏ không chỉ là một khu vực cư trú mà còn là một không gian văn hóa sống động. Nơi đây là vùng đất sinh sống của người Sa Huỳnh cổ cách đây hơn 2.000 năm, tiếp nối bởi nền văn hóa Champa và Đại Việt, tạo nên một di sản vô giá. Ngày nay, Gò Cỏ đang chuyển mình mạnh mẽ, từ một ngôi làng gần như vô danh trở thành điểm đến tiên phong cho mô hình du lịch cộng đồng bền vững, nơi người dân tìm thấy sinh kế từ chính những giá trị tiền nhân để lại.

Ý thức giữ gìn từng bờ đá, giếng cổ, đầm nước đã trở thành tài sản quý báu giúp người dân Làng Gò Cỏ “hái ra tiền” từ du lịch. Tuy nhiên, một mối lo lớn đã dấy lên khi có những đề xuất bổ sung Đầm An Khê, khu vực được Hội đồng Di sản quốc gia đề nghị công nhận là di tích quốc gia đặc biệt, vào quy hoạch điện mặt trời. Sự tác động từ dự án công nghiệp có thể phá nát “nguồn sống” bền vững mà cộng đồng đang nỗ lực xây dựng. Việc biến di sản thành nguồn lực phát triển kinh tế đã được chứng minh qua những thành công rực rỡ của các điểm đến khác như Vịnh Hạ Long, Quần thể danh thắng Tràng An, Quần thể di tích Cố đô Huế hay Vườn quốc gia du lịch phong nha kẻ bàng. Làng Gò Cỏ hoàn toàn có tiềm năng tương tự.

Gò Cỏ: Vùng Lõi Di Sản Sa Huỳnh và Champa

Ngôi làng Gò Cỏ chỉ thực sự được các chuyên gia trong và ngoài nước chú ý và khám phá vào năm 2017. Thời điểm đó, mục đích ban đầu của đoàn khảo sát là đánh giá khu vực để xây dựng hồ sơ không gian văn hóa Sa Huỳnh trình UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới.

Khi tiếp cận Gò Cỏ, các chuyên gia đã không khỏi ngạc nhiên trước một ngôi làng hoang sơ nhưng lại chứa đựng trùng trùng di tích lịch sử. Sau một năm khảo sát chuyên sâu, các nhà nghiên cứu đã kết luận rằng khu vực Làng Gò Cỏ và Đầm An Khê chính là vùng lõi của văn hóa Sa Huỳnh, đồng thời là nơi tiếp nối của văn hóa Champa.

Đặc biệt, tại đây, du khách sẽ tìm thấy vô số di tích vật thể quý giá, minh chứng cho sự phồn thịnh của cư dân cổ:

• Hệ thống đường đá, tường đá, bia ký và tháp Chăm.
• Giếng Chăm cổ vẫn còn được bảo tồn gần như nguyên vẹn.
• Hệ thống thủy lợi bằng đá được xếp đặt vô cùng công phu.
• Dưới đáy Đầm An Khê còn có một cây cầu đá Champa được xây dựng dở dang.

PGS.TS Ngô Văn Doanh, chuyên gia văn hóa Champa, khẳng định: “Hiếm có nơi nào mà không gian sinh sống của các nền văn hóa cổ lại được giữ gìn nguyên vẹn đến vậy.” Đây là cơ hội hiếm có để khám phá sự giao thoa văn hóa Sa Huỳnh và Champa, tương tự như khi tìm hiểu về làng gốm bàu trúc ở Ninh Thuận.

Người dân làng Gò Cỏ tận dụng gềnh đá làm điểm tham quan du lịch

Các chuyên gia đã dành thời gian giúp người dân Gò Cỏ hiểu rõ giá trị di sản nơi mình sinh sống, từ đó mở ra hướng đi mới cho kinh tế địa phương.

Khung cảnh yên bình và nguyên sơ tại làng Gò Cỏ ở Quảng Ngãi

Biến Di Sản thành Sinh Kế Bền Vững

Sau khi được đánh giá cao về mặt di sản, Làng Gò Cỏ đã nhanh chóng học hỏi kinh nghiệm làm du lịch. Năm 2018, người dân Gò Cỏ đã đi thực tế tại Cù Lao Chàm (Quảng Nam) để học hỏi mô hình du lịch cộng đồng. Một năm sau, Hợp tác xã (HTX) Du lịch Cộng đồng được thành lập, đặt nền móng cho việc khai thác du lịch một cách bài bản.

Con đường đá cổ kính, một di tích của người Chăm Pa tại làng Gò Cỏ

Năm 2020, Gò Cỏ chính thức được công nhận là Làng du lịch 3 sao theo tiêu chuẩn OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm). Mọi hoạt động từ dịch vụ lưu trú (homestay), ăn uống đến tổ chức tour đều được phân công rõ ràng cho các tổ nhóm, đảm bảo nguyên tắc “ai cũng được hưởng lợi” từ nguồn thu du lịch.

Sức Hút Từ Nếp Sống Nguyên Sơ và Sự Liên Kết Cộng Đồng

Sau 5 năm kể từ ngày được phát hiện, Làng Gò Cỏ đã thay đổi rõ rệt. Ông Gui Martini, Tổng thư ký Công viên địa chất toàn cầu (UNESCO), đã gọi văn hóa Sa Huỳnh và Gò Cỏ là “báu vật của Việt Nam,” nơi hội đủ văn hóa – địa chất để trở thành một thực thể sống động. Ông cũng đề nghị sớm hoàn thành hồ sơ trình UNESCO công nhận di sản thế giới. Mô hình này không chỉ thành công ở Gò Cỏ mà còn lan tỏa sang các khu vực lân cận, tương tự như những gì đã xảy ra với làng lô lô chải hay các làng du lịch cộng đồng khác trên cả nước.

Bà Huỳnh Thị Thương đang thuyết minh về lịch sử làng Gò Cỏ cho du khách

Sự thành công của Gò Cỏ đã tạo niềm tin, thúc đẩy các làng khác trong vùng liên kết. Làng du lịch cộng đồng Gò Ma Vương cũng được hình thành, liên kết cùng Gò Cỏ khai thác Đầm An Khê. Người dân, vốn là ngư dân, nay trở thành thuyết minh viên “có nghề,” tự học tài liệu về di sản, lịch sử Sa Huỳnh để hướng dẫn du khách. Họ xem việc khai thác di sản bền vững là sinh kế lâu dài, quan trọng hơn cả giá trị của cao văn lầu đối với nền văn hóa Nam Bộ.

Người dân làng Gò Cỏ biểu diễn nghệ thuật Bài chòi cho du khách

Đến Gò Cỏ, du khách không chỉ chiêm ngưỡng di tích mà còn được trải nghiệm nếp sống làng quê vẹn nguyên. Người dân vẫn đánh bắt cá bằng thuyền nan, trồng khoai, đan lưới, làm bánh ít… Sau vài câu chào hỏi, du khách có thể trở thành “người làng,” cùng tham gia các hoạt động truyền thống. Đêm xuống, họ còn được thưởng thức Bài Chòi (di sản văn hóa phi vật thể thế giới) do chính người dân biểu diễn.

Ông Trần Văn Trung, giám đốc HTX Gò Ma Vương, chèo thuyền thuyết minh cho khách

Di Sản Là Tấm Khiên Chắn Cho “Nguồn Sống”

Từ một ngôi làng không ai biết đến, Gò Cỏ giờ đây đã trở nên tấp nập du khách. Nhiều người dân địa phương, sau một đời sống giữa di sản mà không hay, giờ đã hăng hái học làm du lịch. Bà Bùi Thị Vân (68 tuổi) chia sẻ: “Thiệt y như giấc mơ vậy. Khách đến nườm nượp, đến nỗi đôi khi chúng tôi phải từ chối đón đoàn vì quá tải.”

Các di tích như giếng cổ, những ghềnh đá tuyệt đẹp, thậm chí món ăn dân dã như chén canh lưỡi long, cái bánh ít cũng trở thành điểm hút khách. Ngôi làng đã thật sự “sống lại nhờ di sản,” mở ra một sinh kế vững chắc và an toàn hơn việc phát triển công nghiệp trên vùng lõi văn hóa.

Gềnh đá tuyệt đẹp ở làng Gò Cỏ thu hút nhiều du khách tham quan và chụp ảnh

PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, khẳng định mối quan hệ không thể tách rời giữa di sản và cộng đồng. Việc người dân tự thành lập HTX du lịch chứng tỏ họ đã nhận thức và biết cách khai thác bền vững, đồng thời cũng chính là những người bảo vệ di sản tốt nhất. Bảo tồn di sản không chỉ là trách nhiệm mà còn là con đường phát triển hòn sơn ở đâu hay bất kỳ điểm đến du lịch nào một cách lâu dài.

Di tích giếng cổ Chăm Pa thu hút khách tham quan ở làng Gò Cỏ

Kết luận

Làng Gò Cỏ là một minh chứng sống động cho thấy giá trị của di sản văn hóa. Việc khai thác Du lịch Làng Gò Cỏ không chỉ giúp người dân thoát nghèo, làm giàu mà còn là phương pháp bảo tồn hiệu quả và bền vững nhất. Từ vùng lõi văn hóa Sa Huỳnh 2000 năm tuổi đến mô hình du lịch cộng đồng 3 sao OCOP, Gò Cỏ xứng đáng là điểm đến trong hành trình khám phá di sản Việt Nam của bạn. Hãy đến Gò Cỏ để trải nghiệm, để hiểu và cùng chung tay bảo vệ “báu vật” này khỏi mọi nguy cơ đe dọa, giữ vững sinh kế bền vững cho nhiều thế hệ.